James Whitmore

James Whitmore - ponad pół wieku w kinie i teatrze

James Allen Whitmore Jr. urodził się 1 października 1921 roku w White Plains w stanie Nowy Jork. Zanim stał się rozpoznawalny w kinie, zdobywał doświadczenie sceniczne. Studiował na Yale University, służył również w amerykańskim Korpusie Piechoty Morskiej podczas II wojny światowej. Po zakończeniu służby skupił się na aktorstwie, najpierw w teatrze, a następnie na ekranie.

Whitmore należał do wykonawców o bardzo długiej karierze. Grał żołnierzy, urzędników, polityków, starszych członków rodzin i zwykłych ludzi zmagających się z trudnymi sytuacjami. W jego dorobku ważne miejsce zajmują także jednoosobowe przedstawienia teatralne, które wymagały wielkiej dyscypliny i umiejętności utrzymania uwagi publiczności bez partnerów na scenie.

"Pole bitwy" i pierwsza nominacja do Oscara

W filmie wojennym "Pole bitwy" ("Battleground", 1949) Williama Wellmana Whitmore zagrał sierżanta Kinniego, jednego z amerykańskich żołnierzy uczestniczących w walkach podczas ofensywy w Ardenach. Produkcja skupia się na doświadczeniach zwykłych uczestników konfliktu, pokazując strach, zmęczenie i konieczność współpracy.

Za tę rolę aktor otrzymał nominację do Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego podczas ceremonii w 1950 roku. Było to ważne wyróżnienie na samym początku jego kariery filmowej, potwierdzające, że doświadczenie sceniczne pozwala mu tworzyć wyraziste postacie przed kamerą.

"Asfaltowa dżungla" i "One!"

W kryminale "Asfaltowa dżungla" ("The Asphalt Jungle", 1950) Johna Hustona Whitmore wcielił się w Gusa Minissiego, człowieka związanego ze światem przestępczym. Film jest jednym z ważniejszych przykładów kina noir, w którym napięcie wynika ze starannie przygotowywanego napadu i konfliktów między jego uczestnikami.

W fantastycznym horrorze "One!" ("Them!", 1954) zagrał sierżanta policji Bena Petersona. Bohater zajmuje się tajemniczymi wydarzeniami, które okazują się związane z zagrożeniem wykraczającym poza zwykłe policyjne śledztwo. Oba filmy wykorzystują jego zdolność budowania wiarygodności, ale należą do zupełnie różnych gatunków.

Whitmore występował także w filmach przygodowych i historycznych, a równocześnie regularnie pracował na scenie. Jego zawodowy dorobek stopniowo rozwijał się daleko poza role wojskowych.

Harry Truman w "Give 'em Hell, Harry!"

Jednym z najważniejszych osiągnięć aktora był jednoosobowy spektakl poświęcony prezydentowi Harry'emu S. Trumanowi. Na podstawie przedstawienia powstał film "Give 'em Hell, Harry!" (1975), w którym Whitmore samodzielnie odgrywał polityka i prezentował kolejne wydarzenia z jego życia.

Za tę rolę otrzymał drugą nominację do Oscara, tym razem w kategorii najlepszego aktora pierwszoplanowego podczas ceremonii w 1976 roku. Wyróżnienie pokazało, że jego talent nie ogranicza się do charakterystycznych ról drugoplanowych.

W teatrze był także laureatem nagrody Tony. Dla Whitmore'a scena pozostawała ważnym miejscem pracy również wtedy, gdy kino zapewniało mu coraz większą popularność.

Brooks Hatlen w "Skazanych na Shawshank"

W "Skazanych na Shawshank" (1994) Franka Darabonta aktor zagrał Brooksa Hatlena, starszego więźnia zajmującego się biblioteką. Brooks od dziesięcioleci przebywa w zakładzie karnym i zna jego zwyczaje lepiej niż życie poza murami więzienia.

Dla Andy'ego Dufresne'a, granego przez Tima Robbinsa, biblioteka staje się miejscem pracy i stopniowego rozwijania nowych możliwości. Red, odtwarzany przez Morgana Freemana, należy natomiast do najbliższych znajomych Brooksa.

Historia Brooksa jest jednym z najbardziej przejmujących fragmentów filmu. Pokazuje, jak wieloletnia izolacja wpływa na człowieka i dlaczego formalne odzyskanie wolności nie zawsze oznacza możliwość łatwego rozpoczęcia nowego życia. Bohater musi zmierzyć się ze światem, który zmienił się podczas jego nieobecności.

Whitmore gra Brooksa z ogromną delikatnością. Nie potrzebuje wyrazistych monologów, aby pokazać jego samotność i niepewność. Właśnie ta powściągliwość sprawia, że postać pozostaje w pamięci widzów i pomaga zrozumieć znaczenie więzi międzyludzkich w całej historii.

"Relikt", "Majestic" i późniejsze występy

W horrorze "Relikt" ("The Relic", 1997) Whitmore wystąpił jako doktor Albert Frock, naukowiec związany z muzeum, w którym dochodzi do niepokojących wydarzeń. W filmie "Majestic" (2001) Franka Darabonta wcielił się w Stana Kellera, mieszkańca miasteczka odgrywającego ważną rolę w życiu głównego bohatera.

Aktor pojawiał się również w serialach telewizyjnych. Za gościnny występ w serialu "Kancelaria adwokacka" ("The Practice") zdobył nagrodę Emmy w 1999 roku. Nadal uczestniczył w produkcjach filmowych mimo zaawansowanego wieku.

James Whitmore zmarł 6 lutego 2009 roku w Malibu w Kalifornii. Pozostawił dorobek obejmujący wiele dekad historii amerykańskiego teatru i kina.

Wybrane filmy i role Jamesa Whitmore'a

• "Pole bitwy" (1949) - sierżant Kinnie.
• "Asfaltowa dżungla" (1950) - Gus Minissi.
• "One!" (1954) - sierżant Ben Peterson.
• "Give 'em Hell, Harry!" (1975) - Harry S. Truman.
• "Skazani na Shawshank" (1994) - Brooks Hatlen.
• "Relikt" (1997) - doktor Albert Frock.
• "Majestic" (2001) - Stan Keller.

Rola, która po latach przypomniała jego talent

Dla wielu młodszych widzów Whitmore pozostaje przede wszystkim Brooksem Hatlenem, ale był aktorem o znacznie bogatszym dorobku. Dwie nominacje do Oscara, wieloletnia działalność sceniczna i dziesiątki filmów pokazują, jak wiele wniósł do amerykańskiej kultury. Portret Brooksa stanowi szczególnie wzruszający finał tej części jego kariery, w której grał ludzi pozornie zwyczajnych, lecz skrywających bogaty świat emocji.