Minamata (2020)

O czym jest "Minamata"?

Nowy Jork, 1971 rok. W. Eugene Smith, słynny fotograf wojenny i autor reportaży prasowych, przechodzi trudny okres kariery. Nie pracuje już z dawną regularnością, żyje w coraz większym odosobnieniu i nie jest przekonany, że jego zdjęcia mogą jeszcze cokolwiek zmienić. Sytuację odmienia spotkanie z Aileen, która zwraca jego uwagę na dramat mieszkańców japońskiego miasta Minamata.

Przez wiele lat miejscowe zakłady przemysłowe odprowadzały do zatoki zanieczyszczenia zawierające związki rtęci. Substancje kumulowały się w rybach i owocach morza, które stanowiły podstawę diety mieszkańców. Zatrucie metylortęcią prowadziło do poważnych zaburzeń neurologicznych, w tym także u dzieci narażonych przed narodzinami. Choroba stała się znana jako choroba Minamata.

Smith przyjmuje propozycję wykonania reportażu i wyjeżdża do Japonii. Na miejscu poznaje rodziny żyjące z konsekwencjami skażenia oraz organizatorów protestów przeciwko firmie Chisso. Dokumentowanie problemu wymaga zbudowania zaufania. Nie wystarczy wejść do czyjegoś domu z aparatem: fotograf musi zrozumieć, że ludzie nie są wyłącznie tematem reportażu, lecz osobami mającymi własne potrzeby i prawo do prywatności.

Film opowiada równocześnie o potrzebie odzyskania przez Smitha sensu własnej pracy i o społeczności walczącej o uznanie wyrządzonej krzywdy. Najważniejszy konflikt nie sprowadza się do przyjazdu zachodniego bohatera. Dotyczy odpowiedzialności zakładu przemysłowego i wieloletniego wysiłku poszkodowanych.

Obsada filmu - aktorzy i role

Poniższa lista obejmuje głównych wykonawców potwierdzonych przez Berlinale, dystrybutora Samuel Goldwyn Films i Filmweb. Nie jest to wykaz wszystkich statystów ani pełnych napisów końcowych. Gdy katalog nie podaje nazwanej postaci, nie tworzymy jej na podstawie domysłów.

• Johnny Depp - fotograf W. Eugene Smith.
• Hiroyuki Sanada - Mitsuo Yamazaki.
• Minami - Aileen.
• Bill Nighy - redaktor Robert Hayes.
• Jun Kunimura - Junichi Nojima.
• Ryo Kase - Kiyoshi.
• Tadanobu Asano - Tatsuo Matsumura.
• Akiko Iwase - Masako Matsumura.
• Katherine Jenkins - Millie.
• Lily Robinson - Diandra.
• Masayoshi Haneda - udział w obsadzie, postać niepodana w źródle.

Johnny Depp wciela się w Smitha jako człowieka utalentowanego, ale nękanego przez własne problemy. Nie jest to portret pozbawiony wad: fotograf bywa trudny we współpracy, a jego relacje z bliskimi są skomplikowane. Minami jako Aileen staje się łączniczką między jego światem a osobami protestującymi w Japonii.

Hiroyuki Sanada gra Mitsuo Yamazakiego, zaangażowanego przedstawiciela mieszkańców. Tadanobu Asano i Akiko Iwase występują jako rodzice jednej z rodzin poszkodowanych przez zatrucie. Jun Kunimura jako Junichi Nojima pozwala pokazać napięcia wokół działań korporacji. Bill Nighy gra redaktora, który umożliwia Smithowi powrót do pracy reporterskiej.

Co wydarzyło się naprawdę w Minamacie?

Źródłem choroby były wieloletnie zrzuty ścieków przemysłowych zawierających związki rtęci do środowiska wodnego. Toksyczna metylortęć przedostawała się do łańcucha pokarmowego, a skutki zdrowotne dotknęły wielu rodzin. Problemy zaczęto oficjalnie identyfikować w latach 50., znacznie wcześniej niż okres przedstawiony w filmie.

Przyjazd Smitha w latach 70. nie był początkiem lokalnej walki. Poszkodowani mieszkańcy już wcześniej domagali się odpowiedzialności od przedsiębiorstwa i władz. Film skupia narrację na fotografie, ale bez wieloletnich działań lokalnych społeczności jego reportaż nie miałby takiego kontekstu.

Smith i Aileen Mioko Smith rzeczywiście pracowali nad fotograficznym dokumentowaniem losów ofiar. Ich książka "Minamata" ukazała się w 1975 roku. Film wykorzystuje historyczne wydarzenia i osoby, ale zawiera też sceny oraz dialogi stworzone na potrzeby dramatu. Nie należy traktować każdej wypowiedzi ani kolejności spotkań jako stenogramu.

Fotografia, etyka i prawa rodzin

Eugene Smith należał do fotoreporterów przekonanych, że obraz może zwrócić uwagę opinii publicznej na temat wcześniej ignorowany. Reportaż o Minamacie stał się jednym z najbardziej znanych przykładów takiej pracy. Zdjęcia ukazywały nie tylko skutki choroby, lecz także rodziny, życie codzienne i solidarność mieszkańców.

Film pokazuje wysiłek związany ze zdobyciem fotografii o ogromnym znaczeniu społecznym, ale warto pamiętać o etycznej stronie publikowania wizerunków cierpienia. Rozpoznawalność zdjęcia nie oznacza automatycznie nieograniczonego prawa do jego dalszego wykorzystywania. Życzenia rodzin i autorów należy respektować także przy współczesnym omawianiu tego reportażu. Z tego powodu artykuł nie reprodukuje historycznych portretów ofiar bez osobnego ustalenia praw.

Reżyser, autorzy i realizacja

Film wyreżyserował Andrew Levitas. Scenariusz napisali David K. Kessler, Stephen Deuters, Andrew Levitas oraz Jason Forman, na podstawie książki W. Eugene'a Smitha i Aileen Mioko Smith. Autorem zdjęć był Benoît Delhomme, montaż przygotował Nathan Nugent, a muzykę skomponował Ryūichi Sakamoto.

Wśród producentów wymienieni są Sam Sarkar, Kevan Van Thompson, Andrew Levitas i Johnny Depp. Produkcja połączyła aktorów anglojęzycznych i japońskich, a najważniejsza część dialogów oraz scen rodzinnych rozgrywa się w otoczeniu mieszkańców Minamaty. Film został zrealizowany jako międzynarodowy dramat fabularny, nie jako film dokumentalny.

Zdjęcia Delhomme'a odwołują się do języka klasycznej fotografii reporterskiej. Kadry są często bardziej stonowane niż w typowym hollywoodzkim melodramacie. Muzyka Sakamoto wspiera napięcie, ale najsilniejsze sceny wynikają z kontaktów pomiędzy fotografem a osobami, które decydują się opowiedzieć mu własne historie.

Dlaczego film z 2020 roku miał późniejsze premiery?

Światowa premiera odbyła się 21 lutego 2020 roku podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie. Do szerokiej dystrybucji film trafiał w różnych krajach później. W Japonii był pokazywany od września 2021 roku, a amerykański dystrybutor Samuel Goldwyn Films wskazuje 11 lutego 2022 roku jako datę premiery kinowej w USA.

Z tego powodu w katalogach pojawiają się oznaczenia 2020, 2021 lub 2022. Najtrafniejszy rok produkcji i światowego debiutu to 2020, natomiast późniejsze daty odnoszą się do lokalnych premier. Film trwa 115 minut.

Hiroyuki Sanada poza kinem akcji

Rola Mitsuo Yamazakiego jest przykładem pracy Hiroyukiego Sanady w kinie historyczno-społecznym. W odróżnieniu od kostiumowej "Przysięgi" i futurystycznego "Speed Racera", tutaj aktor nie buduje bohatera za pomocą scen walki. Jego zadaniem jest przedstawienie determinacji i negocjacji prowadzonych przez ludzi mierzących się z konsekwencjami przemysłowego skażenia.

Dla widza interesującego się nie tylko dramatem filmowym, ale i historią fotografii "Minamata" może być punktem wyjścia do poznania twórczości Smitha i działalności Aileen Mioko Smith. Film nadaje ich pracy zwartą dramaturgię, ale nie zastępuje oryginalnego reportażu i publikacji historycznych.