Przed wschodem słońca (1995)

"Przed wschodem słońca" - film o jednej nocy w Wiedniu

"Przed wschodem słońca" ("Before Sunrise") to amerykańsko-austriacki dramat romantyczny z 1995 roku w reżyserii Richarda Linklatera. Scenariusz powstał we współpracy Linklatera i Kim Krizan. Film przedstawia przypadkowe spotkanie dwojga młodych ludzi, które zmienia się w wielogodzinną rozmowę podczas nocnego spaceru po Wiedniu.

Główne role grają Ethan Hawke jako Jesse i Julie Delpy jako Céline. Narracja niemal całkowicie skupia się na ich spotkaniu, bez rozbudowanej intrygi, spektakularnych wydarzeń czy tradycyjnych przeszkód znanych z komedii romantycznych.

Fabuła bez zdradzania zakończenia

Amerykanin Jesse podróżuje pociągiem przez Europę. Po rozstaniu z dziewczyną zamierza dotrzeć do Wiednia, skąd następnego dnia ma odlecieć do Stanów Zjednoczonych. W przedziale poznaje Céline, francuską studentkę wracającą do Paryża.

Rozmowę rozpoczyna sytuacja z udziałem innej pary pasażerów. Jesse i Céline przechodzą następnie do przedziału restauracyjnego, gdzie rozmawiają o rodzinie, miłości i własnych planach. Kiedy pociąg dociera do Wiednia, Jesse proponuje dziewczynie, aby wysiadła razem z nim i spędziła resztę dnia oraz noc na zwiedzaniu miasta.

Ich wspólny spacer obejmuje uliczki historycznego centrum, tramwaj, park rozrywki Prater oraz miejsca spotkań młodych wiedeńczyków. Bohaterowie stopniowo przechodzą od zabawnych obserwacji do osobistych wspomnień i pytań o przyszłość. Od początku wiedzą, że nad ranem prawdopodobnie będą musieli się rozstać.

Obsada i role drugoplanowe

• Ethan Hawke - Jesse, młody Amerykanin podróżujący po Europie.
• Julie Delpy - Céline, francuska studentka.
• Andrea Eckert - kobieta kłócąca się z mężem w pociągu.
• Hanno Pöschl - mąż kobiety z pociągu.
• Erni Mangold - wróżka spotkana na ulicy.
• Dominik Castell - poeta uliczny.
• Karl Bruckschwaiger i Tex Rubinowitz - mężczyźni spotkani na moście.

Postacie drugoplanowe pojawiają się na krótko. Nie tworzą osobnych wątków, lecz dostarczają tematy do rozmów Jessego i Céline. Reżyser korzysta z nich, aby pokazać różne oblicza miasta i skonfrontować bohaterów z ludźmi na innych etapach życia.

Wiedeń jako przestrzeń spotkania

Akcję osadzono w autentycznych plenerach Wiednia. Wśród rozpoznawalnych miejsc znalazł się Wiener Riesenrad, wielki diabelski młyn na terenie Prateru. W odróżnieniu od filmu turystycznego kamera często skupia się nie na atrakcjach, lecz na dwóch osobach, które rozmawiają podczas przechodzenia przez kolejne dzielnice.

Ulice, kawiarnie i transport publiczny nadają historii naturalny rytm. Miasto pozostaje otwarte, a bohaterowie nie mają szczegółowego planu zwiedzania. Ich przypadkowe decyzje decydują o kolejnych scenach, dzięki czemu opowieść przypomina zapis jednego wyjątkowego spotkania.

Dialogi i sposób realizacji

Zdjęcia wykonał Lee Daniel, a montaż przygotowała Sandra Adair, wieloletnia współpracowniczka Linklatera. Scenariusz wykorzystuje obszerne dialogi, ale kolejne rozmowy nie służą jedynie przekazywaniu informacji o przeszłości postaci. Pokazują też, jak Jesse i Céline wzajemnie korygują własne przekonania.

Ważnym elementem jest upływ czasu. Każda kolejna godzina przybliża bohaterów do rozstania. Reżyser nie przyspiesza narracji za pomocą licznych wydarzeń, lecz pozwala obserwować zmianę relacji poprzez sposób mówienia, milczenie i reakcje na wypowiedzi drugiej osoby.

Powstanie trylogii "Przed..."

Historia Jessego i Céline doczekała się dwóch kontynuacji. W Przed zachodem słońca (2004) bohaterowie spotykają się w Paryżu dziewięć lat po wiedeńskiej nocy. W Przed północą (2013) poznajemy ich jako dorosłą parę wychowującą dzieci, która spędza wakacje w Grecji.

Tak duże przerwy między filmami pozwoliły pokazać zmiany wieku i życiowego doświadczenia aktorów. Wszystkie trzy części łączy sposób prowadzenia rozmów oraz wykorzystanie rzeczywistego czasu jako ważnego tematu opowieści.

Premiera i nagroda na Berlinale

Film był prezentowany na Sundance w styczniu 1995 roku. Podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie Richard Linklater otrzymał Srebrnego Niedźwiedzia za najlepszą reżyserię. Polska premiera kinowa odbyła się 14 lipca 1995 roku.

"Przed wschodem słońca" nie otrzymał nominacji do Oscara. Scenariusze dwóch kolejnych części trylogii były natomiast nominowane do tej nagrody w kategorii scenariusza adaptowanego.

Informacje produkcyjne

• Tytuł polski: "Przed wschodem słońca".
• Tytuł oryginalny: "Before Sunrise".
• Rok premiery: 1995.
• Reżyseria: Richard Linklater.
• Scenariusz: Richard Linklater i Kim Krizan.
• Zdjęcia: Lee Daniel.
• Montaż: Sandra Adair.
• Główna obsada: Ethan Hawke i Julie Delpy.
• Czas trwania: około 101 minut.
• Premiera w Polsce: 14 lipca 1995 roku.