Harry Dean Stanton

Harry Dean Stanton - sześć dekad w amerykańskim kinie

Harry Dean Stanton urodził się 14 lipca 1926 roku w West Irvine w stanie Kentucky. Zanim został zawodowym aktorem, służył w marynarce wojennej podczas II wojny światowej. Po wojnie studiował i rozwijał zainteresowanie teatrem, a następnie wyjechał do Kalifornii, gdzie zaczął pojawiać się w telewizyjnych westernach.

Stanton nie miał typowego wizerunku hollywoodzkiego amanta. Jego największą zaletą była twarz, na której można było odczytać zmęczenie, doświadczenie i skrywane emocje. Reżyserzy chętnie obsadzali go jako ludzi samotnych, robotników, kierowców i nieco ekscentrycznych mieszkańców amerykańskiego pogranicza.

Przez większość kariery pozostawał aktorem charakterystycznym, jednak dwa filmy szczególnie mocno pokazały jego możliwości pierwszoplanowe: "Paryż, Teksas" i "Lucky".

Westerny i pierwsze znaczące role

W początkowym okresie kariery Stanton występował w serialach "Gunsmoke", "Bonanza" i innych klasycznych westernach. W "Nieugiętym Luke'u" ("Cool Hand Luke", 1967) zagrał Trampa, jednego z więźniów towarzyszących bohaterowi Paula Newmana.

W "Złocie dla zuchwałych" ("Kelly's Heroes", 1970) wcielił się w szeregowca Willarda. Film wykorzystuje wojenną scenerię do opowiedzenia sensacyjnej historii z dużą dawką humoru, a różnorodna grupa żołnierzy stanowi podstawę wielu najważniejszych scen.

Stanton pojawiał się również w "Ojcu chrzestnym II" (1974), "Pat Garrett i Billy Kid" (1973) oraz innych filmach przełamujących tradycyjny obraz westernu i kina gangsterskiego. Z czasem zaczął być rozpoznawany jako aktor, którego obecność nadaje produkcji autentyczności.

Brett w "Obcym - 8. pasażerze Nostromo"

W "Obcym - 8. pasażerze Nostromo" ("Alien", 1979) Ridleya Scotta Stanton zagrał Bretta, technika pracującego na pokładzie statku kosmicznego. Wraz z Parkerem, którego odtwarza Yaphet Kotto, zajmuje się funkcjonowaniem maszyn i codziennymi problemami załogi.

Brett nie jest bohaterskim żołnierzem ani naukowcem. Reprezentuje ludzi wykonujących zwykłą pracę w niezwykłych warunkach. Stanton gra go naturalnie, dzięki czemu nawet fantastyczna przestrzeń statku nabiera bardziej wiarygodnego charakteru.

To właśnie ten rodzaj aktorstwa stał się jednym ze znaków rozpoznawczych jego filmografii. Nie próbuje on podkreślać znaczenia każdej sceny, lecz sprawia, że postać wygląda jak osoba istniejąca również poza wydarzeniami pokazywanymi widzowi.

"Paryż, Teksas" - wielka rola główna

W "Paryż, Teksas" ("Paris, Texas", 1984) Wima Wendersa Stanton wcielił się w Travisa Hendersona, mężczyznę odnalezionego po latach zaginięcia. Travis próbuje odzyskać kontakt z rodziną i zrozumieć przyczyny własnych wcześniejszych decyzji.

Film opowiada bardzo oszczędnie. Długie chwile milczenia, pustynne krajobrazy i powolne tempo pomagają budować historię człowieka, który nie potrafi łatwo mówić o uczuciach. Stanton wykorzystuje tu niemal całą siłę swojego warsztatu bez potrzeby efektownej ekspresji.

"Paryż, Teksas" zdobył Złotą Palmę na Festiwalu Filmowym w Cannes w 1984 roku. Nagrodę otrzymał film jako całość; nie była to indywidualna aktorska statuetka Stantona. Rola Travisa pozostaje jednak jednym z najważniejszych osiągnięć jego kariery.

"Repo Man" i kino niezależne

W tym samym roku aktor zagrał Buda w "Repo Man" (1984) Alexa Coxa. Bohater jest doświadczonym pracownikiem zajmującym się odbieraniem samochodów osobom, które nie spłacają zobowiązań. Jego młodym współpracownikiem zostaje Otto, grany przez Emilio Esteveza.

Film łączy punkrockową estetykę, komedię i fantastykę. Stanton wykorzystuje ironiczny humor i spokojny ton głosu, dzięki czemu Bud staje się przewodnikiem po świecie, w którym codzienne reguły nie zawsze mają sens.

W "Dziewczynie w różowej sukience" ("Pretty in Pink", 1986) zagrał Jacka Walsha, ojca nastoletniej Andie. To rola człowieka zmagającego się z problemami zawodowymi oraz rodzinnymi. Stanton po raz kolejny tworzy postać nieidealną, ale budzącą zrozumienie.

Toot-Toot w "Zielonej mili"

W "Zielonej mili" Franka Darabonta Harry Dean Stanton wcielił się w Toot-Toota, więźnia pomagającego strażnikom podczas ćwiczeń związanych z wykonywaniem wyroków śmierci.

W przeciwieństwie do postaci Johna Coffeya czy Arlena Bitterbucka, których losy stanowią dramatyczny wymiar opowieści, Toot-Toot wnosi chwilami niepokojący humor. Bierze udział w odgrywaniu scenariusza egzekucji podczas przygotowań personelu, pokazując kontrast między rutyną instytucji a rzeczywistą powagą wykonywanych czynności.

Główną rolę Paula Edgecomba odtwarza Tom Hanks, a w obsadzie znajdują się także David Morse oraz Graham Greene. Stanton pojawia się stosunkowo krótko, ale jego charakterystyczny sposób gry sprawia, że widzowie łatwo zapamiętują postać.

"Prosta historia", "Twin Peaks" i "Lucky"

W "Prostej historii" ("The Straight Story", 1999) Davida Lyncha zagrał Lyle'a Straighta, brata głównego bohatera. Film opowiada o starszym mężczyźnie podróżującym przez amerykańską prowincję, by spróbować pojednać się z członkiem rodziny.

Stanton występował również w projektach Lyncha związanych z "Twin Peaks", gdzie grał Carla Rodda. W serialu "Wielka miłość" ("Big Love") wcielił się w Romana Granta, przywódcę religijnej społeczności.

Jedną z ostatnich ról pierwszoplanowych był "Lucky" (2017), w którym grał starszego mężczyznę konfrontującego się z własną śmiertelnością. Film wykorzystuje jego doświadczenie i naturalny sposób bycia, a zarazem stanowi refleksję nad upływem czasu.

Harry Dean Stanton zmarł 15 września 2017 roku w Los Angeles, mając 91 lat.

Wybrane filmy Harry'ego Deana Stantona

• "Nieugięty Luke" (1967) - Tramp.
• "Złoto dla zuchwałych" (1970) - Willard.
• "Obcy - 8. pasażer Nostromo" (1979) - Brett.
• "Paryż, Teksas" (1984) - Travis Henderson.
• "Repo Man" (1984) - Bud.
• "Dziewczyna w różowej sukience" (1986) - Jack Walsh.
• "Prosta historia" (1999) - Lyle Straight.
• "Zielona mila" (1999) - Toot-Toot.
• "Wielka miłość" - Roman Grant.
• "Lucky" (2017) - Lucky.

Dlaczego jest pamiętany przez miłośników kina?

Stanton potrafił zbudować wiarygodnego bohatera bez rozbudowanych dialogów. Posiadał niezwykłą zdolność do przekazywania emocji samą obecnością na ekranie. Jego filmografia łączy duże widowiska, kino autorskie i małe niezależne produkcje, ale praktycznie w każdej z nich rozpoznawalny pozostaje ten sam, oszczędny styl gry.