Ellen Burstyn

Ellen Burstyn - aktorka o niezwykle długiej karierze

Ellen Burstyn urodziła się 7 grudnia 1932 roku w Detroit w stanie Michigan jako Edna Rae Gillooly. Zanim zdobyła rozpoznawalność w kinie, pracowała jako modelka i występowała w telewizji. Z czasem skupiła się na aktorstwie, rozwijając warsztat na scenie i przed kamerą. Jej kariera objęła kolejne epoki amerykańskiego kina, od klasycznych dramatów lat 70. po współczesne widowiska science fiction.

Burstyn należy do grona wykonawców, którzy zdobyli Oscara, nagrody Emmy i Tony. Nie jest jednak kojarzona wyłącznie z nagrodami. Widzowie pamiętają ją przede wszystkim dzięki postaciom kobiet podejmujących trudne decyzje, zmagających się z utratą bliskich, samotnością i własnymi ograniczeniami.

Przełom w "Ostatnim seansie filmowym"

W dramacie "Ostatni seans filmowy" ("The Last Picture Show", 1971) Petera Bogdanovicha zagrała Lois Farrow, matkę jednej z młodych bohaterek. Film przedstawia życie mieszkańców niewielkiego miasteczka w Teksasie na początku lat 50. W świecie, gdzie wybory życiowe są silnie związane z lokalnymi oczekiwaniami, Lois okazuje się postacią niejednoznaczną i znacznie bardziej doświadczoną od nastoletnich bohaterów.

Burstyn wykorzystała tę rolę do stworzenia portretu kobiety, której zachowanie wymyka się prostym ocenom. Za występ otrzymała pierwszą nominację do Oscara, w kategorii aktorki drugoplanowej. Był to ważny etap jej drogi do pierwszoplanowych ról dramatycznych.

Chris MacNeil w "Egzorcyście"

W "Egzorcyście" ("The Exorcist", 1973) Williama Friedkina wcieliła się w Chris MacNeil, aktorkę filmową i matkę Regan, dziewczynki, u której zaczynają pojawiać się niepokojące objawy. Chris próbuje początkowo szukać pomocy u lekarzy, a dopiero później staje wobec wydarzeń, których nie potrafi wyjaśnić.

Wiele scen opiera się na bezradności matki obserwującej cierpienie dziecka. Burstyn nie gra bohaterki jak postaci z konwencjonalnego horroru, lecz jak człowieka zmagającego się z niezrozumiałym zagrożeniem. To właśnie emocjonalna wiarygodność jej występu pomaga utrzymać napięcie mimo nadprzyrodzonej tematyki.

Za tę rolę otrzymała nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. Kilkadziesiąt lat później powróciła jako Chris MacNeil w "Egzorcyście: Wyznawcy" ("The Exorcist: Believer", 2023). Powrót postaci nie zmienia znaczenia pierwszego filmu, ale pokazuje, jak trwałe miejsce zajęła jej kreacja w historii gatunku.

Oscar za "Alicję już tu nie mieszka"

W filmie "Alicja już tu nie mieszka" ("Alice Doesn't Live Here Anymore", 1974) Martina Scorsesego Burstyn zagrała Alicję Hyatt, kobietę, która po śmierci męża postanawia samodzielnie ułożyć życie swoje i syna. Bohaterka marzy o śpiewaniu i próbuje pogodzić własne ambicje z obowiązkami rodzinnymi.

To dramat o niezależności, pracy i trudności w rozpoczynaniu wszystkiego od nowa. Alicja nie jest osobą pozbawioną słabości. Reaguje impulsywnie, popełnia błędy i stopniowo uczy się stawiać granice. Burstyn nadaje jej naturalność, humor oraz wyraźne poczucie zmęczenia.

Za film zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej podczas ceremonii w 1975 roku. Sukces sprawił, że stała się jedną z najbardziej cenionych aktorek amerykańskiego dramatu psychologicznego.

Kolejne nominacje i teatr

W filmie "Za rok o tej samej porze" ("Same Time, Next Year", 1978) zagrała Doris, kobietę utrzymującą wieloletnią relację z mężczyzną, z którym spotyka się regularnie mimo osobnych małżeństw. Produkcja wykorzystuje humor i upływ czasu do opowieści o zmianach społecznych oraz emocjonalnych.

W dramacie "Zmartwychwstanie" ("Resurrection", 1980) wcieliła się w Ednę Mae McCauley, kobietę, która po wypadku odkrywa w sobie niezwykłe zdolności. Obie role przyniosły jej kolejne nominacje do Oscara.

Burstyn odnosiła też sukcesy teatralne. Za broadwayowski występ w "Same Time, Next Year" zdobyła nagrodę Tony. Rozwijanie równoległej działalności scenicznej pomagało jej później powracać do intensywnych dramatów nawet po okresach mniejszej aktywności kinowej.

Sara Goldfarb w "Requiem dla snu"

W "Requiem dla snu" ("Requiem for a Dream", 2000) Darrena Aronofsky'ego aktorka zagrała Sarę Goldfarb, samotną kobietę obsesyjnie zainteresowaną telewizją i marzeniem o występie w popularnym programie. Pragnienie zmiany własnego wyglądu prowadzi ją do zachowań, które stopniowo wymykają się spod kontroli.

Film pokazuje uzależnienie oraz mechanizmy autodestrukcji, ale również pragnienie akceptacji i bycia zauważonym. Burstyn nie sprowadza Sary do karykatury. Jej postać jest chwilami zabawna, chwilami przerażająca, a przede wszystkim głęboko samotna.

Za kreację otrzymała szóstą nominację do Oscara. Ta rola często jest wskazywana jako jeden z najbardziej intensywnych występów w jej karierze.

Starsza Murphy Cooper w "Interstellar"

W filmie "Interstellar" (2014) Christophera Nolana Burstyn wcieliła się w starszą Murphy Cooper, córkę astronauty Josepha Coopera, granego przez Matthew McConaugheya. W dzieciństwie Murphy gra Mackenzie Foy, a w dorosłym wieku Jessica Chastain.

Fabuła przedstawia wyprawę poszukującą przyszłości dla ludzkości, ale równie ważna jest więź między ojcem a córką, których życie rozdzielają ogromne odległości i różnice w upływie czasu. Burstyn pojawia się w późnej części historii. Jej spokojna, poruszająca scena pomaga domknąć emocjonalny wątek rodziny Cooperów.

Nie jest to rola wymagająca widowiskowych efektów aktorskich. Siła występu wynika z dojrzałości postaci i świadomości, jak wiele wydarzyło się podczas nieobecności ojca.

Wybrane filmy Ellen Burstyn

• "Ostatni seans filmowy" (1971) - Lois Farrow, nominacja do Oscara.
• "Egzorcysta" (1973) - Chris MacNeil, nominacja do Oscara.
• "Alicja już tu nie mieszka" (1974) - Alice Hyatt, Oscar.
• "Za rok o tej samej porze" (1978) - Doris, nominacja do Oscara.
• "Zmartwychwstanie" (1980) - Edna Mae McCauley, nominacja do Oscara.
• "Requiem dla snu" (2000) - Sara Goldfarb, nominacja do Oscara.
• "Interstellar" (2014) - starsza Murphy Cooper.
• "Egzorcysta: Wyznawca" (2023) - Chris MacNeil.

Aktorka łącząca pokolenia kina

Burstyn zbudowała karierę nie na powtarzaniu podobnych bohaterek, lecz na poszukiwaniu ról emocjonalnie trudnych. Alice Hyatt, Chris MacNeil i Sara Goldfarb to kobiety zmagające się z zupełnie innymi problemami, a starsza Murphy z "Interstellar" przypomina, że także niewielki udział w filmie może mieć wielką siłę.